|
كؤرِى دذوار فايةق
"رؤلَى تاك و دةسةلآت لةبةرهةلَستى
تيرؤردا"
28/3/2006
تيرؤر: ووشةيةكى فةرةنسى ية
لةئةسلى لاتينى يةوة داتاشراوة بةماناى (ترساندن – دلَة راوكةى
– تؤقاندن).
لةرووى زمانةزانيوة:-
فةرهةنطى ئةكادمياى فةرةنسى
سالَى (1694) بةم شيَوةية شى دةكاتةوة ( تؤقاندن – ترسيَكى
توند – تيَكضوون و ويَناكردنى شيَوازيَكى توندو تيذ لةشيَوةى
شةرِانطيزى هةنوكةى ياخود مةترسيةكى نزيك.
لةرووى ميَذوويةوة:-
بةكارهيَنانى ضةمكى تيرؤر
دةطةريَتةوة بؤ هةلَطيرسانى شؤرِشى فةرةنسى سالَى (1789) ز
ئةويش بة سةرةتاى بةكارهيَنانى ووشةى تيرؤر دادةنريَت.
دةركةوتنى فةرمان رةوايى (روبسثير) لةفةرةنسيةوة لة
سيَدارةدانى سالَى (1793) ئةنجاميَكى راستةوخؤى هةبوو لةسةر
بةكارهيَنانى ووشةى تيرؤر.
ثيَناسةى تيرؤر
1-ئينسكلؤثيدياى بةريتانى:-
بةكارهيَنانى تؤقاندن توندو تيذى
بةشيَوةيةكى ريَكخراوةيى دذى دةسةلآتى سياسي يا جةماوةر بؤ
طةيشتن بةئامانجى سياسي.
2- اريك ديظيد:-
تيرؤر بريتىية لةهةر ثرؤسةيةكى
توندو تيذى ضةكدارى مةبةستى بةدةست هيَنانى ضةند ئامانجيَكى
سياسي و فةلسةفى و ئاينى.
3- ويلكسؤن:-
لة ئاكامى توندو تيذى توندرةوى
كة ثةيرةو دةكريَن بؤ طةيشتن بةئامانجى سياسي ديارى كراو كة
طةيشتن بةها مرؤظايةتى و ئةخلاقى فةرامؤش دةكات.
4- دكتؤر صلاح الدين عامر:-
دةلَيَت تيرؤر بريتى ية لة
راهيَنانى توندو تيذى لةلايةن ريَكخراوى سياسي يةوة لة ريَى ى
تةركيز كردنة سةر هاولآتيان و خولقاندنى بارودؤخى نائاسايى
لةثيَناو طةيشتنى ية ئامانجى سياسي .
5- دكتؤر عبدالستار سرحان:-
هةر دةست دريَذيةك لةسةر طيان و
مالَ و ممتةلةكاتى طشتى يان تايبةتى دذى ياسايى ى نيَو
دةولَةتى طشتى بيَت بةهةموو سةرضاوةكانى هةروةها دذى
ثريَنسيثةكانى بنضينةيى نيَو دةولَةتى.
6- ثيَناسةى ريَكخراوى نيَو
دةولَةتى:-
لةماددةى (2,1) لةريَكةوتننامةى
جنيَظ سالَى (37) تيرؤر بةماناى ثرؤسة تاوانكاريانة ديَت كة
ئاراستةى دةولَةت دةكريَت كة بةهؤيةوة ترس و تؤقاندن لاى
هةندىَ كةسايةتى دياريان كؤمةلَيَك خةلَك دةخولقيَنىَ ئةو
ثرؤسانة ش دةضنة خانةى كردارى بةئةنقةست ئاراستة كراو دذى لاشة
و تةندروستى و ئازادى تاكةكان.
تيرؤر كاريَكى ترسنؤكانةية
نامرؤظانةية دذ بةشارستانيةت و بنةماكانى ديموكراسيةت و مافي
مرؤظة دذ بة بةرذةوةندى طشتى ية دذ بةئاكارة مرؤظايةتية
بالآكانة دذ بة بةها ئةخلاقيةكانة دذ بةهةموو ياساو ريَساكانة
تيرؤر تاوانة دذ بة هةموو بنةما ئاينيةكانى ئاسمانى ية
بةتايبةتى ئاينى ثيرؤزى ئيسلام، تيرؤر رةشة كوذ ى ية كاريَكى
نا عاديلانةية تيرؤر شتيَكة شؤرش و تةوذمى شؤرش طيَرانة شتيَكى
تر. تيرؤر تةرو وشك ضاك و خراث. وحةق و ناحةق ئامانجى سةربازى
و مةدةنى بةيةكةوة دةسوتيَنيَت بةلآم شؤرش و شؤرش طيَرى
بةرهةلَستى نيشتمانى بةثيَضةوانةوةية لةوولآتيَك ديكتاتؤريةت
هةبىَ و حوكمى ناعاديلانةى هةبيَت خةلَكانيَك ببنة
بةرهةلَستكار خؤيان لةريَطاى ئاشتى خوازانة لةرووى ديبلؤماسى و
راطةياندن و جةماوةريةوة سكالآكانى زؤربةى جةماوةر بةجيهان
دةطةيةنن لةريَى ثارت و سةنديكاكان بة هؤى ريَثيَوان و مانط
طرتن طؤظارو رؤذنامة و راديؤ و تةلةظزيؤن بلآو دةكةنةوة كاتيَك
دةسةلآتى تيرؤرى ديكاتؤرى دةرطاكانيان لىَ داخات و بةئاطر و
ئاسن وةلآمى داوة رةواكانيان بداتةوة ئةو بةرهةلَست كارانة
ناضار دةبن كة بةرطرى لةخؤيان و جةماوةر بكةن شؤرش دةكةن
خةباتى ضةكدارى دةكةن بةلآم هيَرش ناكةنة سةر قوتابخانة و
مزطةوت و شويَنى طشتى ئةطةر شةرِى بةرةيى يان ثارتى زانى بكةن
تةنها هيَرش دةكةنة سةر ئامانجى سةربازيى واتا تةرو ووشك
بةيةكةوة ناسوتيَنن.
تاوان دياردةيةكى كؤمةلآيةتى
سياسى ية
هؤكارةكانى سةرهةلَدانى تيرؤر:
يةكةم: هةلَة تيَطةيشتن لةئاين.
دووةم: استغلال ئاينى بؤ
بةرذةوةندى ريَكخراوةيى.
سىَيةم: ئةو هؤكارانة دةبنة
هاندةر و زةمينة خؤش كةر بؤ بلآوبوونةوةى بيرى توندوتيذى.
1- بوونى ديكتاتؤرى
ناعةدالةتى.
2- استغلال كردنى
ديموكراتيةت.
3- قةيرانى ئابوورى و بىَ
كارى.
4- كيَشةى فةلةستين.
5- شكستى بيرى نةتةوةيى
عةرةبي.
6- شكستى بيرى كؤمونيستى.
7- رؤلَى خراثى راطةياندن.
8- هاوكارى هةندىَ ولآت بؤ
تيرؤرستان.
9- هاوكارى ماددى لة لايةن
خيَر خوازانةوة !
تيرؤرستان تا سالَى 1970:
50% لةئةوروثا بووة.
21% ئةمريكايى خواروو.
14% ئةمريكاى باكوور.
11% رؤذهةلآت و باكورى
ئةفريقا.
جياوازى تيرؤر و شؤرشى و
بةرهةلَستى.
هؤكارةكانى سةرهةلَدانى تيرؤر
يةكةم: هةلَةتيَطةيشتن لة
ئاين هةندىَ لةو خةلَك و ريَكخراوانةى بةكارى تيرؤرستى
هةلَدةستن رايان واية ئاينى ئيسلام ئةوةية داوا لةخةلَك بكةى
بيَنة سةر ريَطاى خواى مةزن و لةسةر رؤشنايى ئاينة ثيرؤز و
فةرموودةكانى ثيَغةمبةر محمد (د.خ) برؤن ئةوةش بةوة رازى نةبىَ
كافرة هةقى كوشتنى هةية ئةوةش بةراو بؤ ضوونى ئةوان رازى بىَ
ئةبىَ لةطةلَ ئةوان جيهاد بكا دذ بةوكةسانةى كة بةبؤضوونى
ئةوان رازى نابىَ. ئةم بؤ ضوونةش زؤر توندوتيذو هةلَةية لةطةلَ
ئاينة ثيرؤزةكانى قورئان ناطونجىَ كة دةلَىَ.
دووةم: ئيستغلال كردنى ئاين
بؤ بةرذةوةندى ريَكخراوةيى , طروثى دووةم لةو ئيرهابية توند
رةوانة دةزانن ئاينى ئيسلام ئاينى خويَن رشتن و زؤردارى نية,
بةلآم ئةمانة شى كردنةوة و روون كردنةوةى جؤراوجؤر دةكةن بؤ
ئاينةكانى قورئان و فةرموودةكانى ثيَغةمبةر (د.خ) لةثيَناو
بةرذةوةندى خؤيان ئةو طروثة ئيستغلالى ترس و برواى ئةوان بؤ
خوا و ئاين دةكةن خؤيان بةهيَز دةكةن بةرنامة دادةريَذن بؤ
بةدةست هيَنانى كورسي و دةسةلآت, واتة ئةوان كارى سياسي دةكةن
وةكو هةموو حزبةكانى ضينايةتى و نةتةوايةتى و نيشتمانى.
بةراى زؤر لة رؤشنبيران و
بيرمةندان هةروةها بةراى منيش دينى ئيسلام دينى ئاشتى ثيَكةوة
ذيان و ليَبوردنة دذى زؤردارى و تيرؤر و سةثاندنة, ئةمةى
خوارةوة هةنديَك لةو ئايتة ثيرؤزانةى قورئانى ثيرؤزة تا
رِادةيةك ئةو راستيانة دةردةخات:
[ ومن يقتل مؤمناً متعمداً
فجزاؤهٌ جهنمٌ خالداً فيها وغضب الله عليهِ ولعنةٌ عذاباً
عظيماً]
[ وإن منهُم لفريقاً يلوُون
آآسنتهُم بالكتاب لتحسبُوهُ من، الكتاب وما هُو من الكتاب
ويقُولُون هُو من عند الله ويقُولُون على الله آلكذب وهُم
يعلمُون]
[ وإن هذا صــــرطى مُستقيماً
فأتبعُوه ولاتتبعوا آلسبُل فتفرق بكُم عنْ سبيله ذلكُم وصاكُم
به لعلكُمْ تتقُونْ]
[ آللهُ يبسُطُ آلرزق لمن يشاءُ
ويقدرُ وفرحواْ بالحيوة آلدُنيا في آلأخرة إلا متاع]
[ وما أرسلنا منْ رسوُل إلا
بلسان قوميه ليُبين لهُم فيُضلُ اللُه منْ يشاءُ ويهدى منْ
يشاءُ وهُو العزيزُ آلحكيمُ]
[ آدْعُ إلى سبيل ربك بالحكمة
والموعظة الحسنة وجادلهُمْ باللتى هى أحسنُ إن ربك هُو أعلمُ
بمنْ ضلى عنْ سبيله وهُو أعلمُ بالمهتدين]
[ يعذبُ منْ يشاءُ ويرحمُ منْ
يشاءُ وإليه تُقلُبون]
[ وجعلنا من بين أيديهم سداً ومن
خلفهم سداً فأغشينهُم فهُم لا يبصُرون]
[وأعْتصموا بحبل الله جميعاً ولا
تفرقوا]
[إن الله لايغْفر أن يُشرك به
ويُغْفرُ مادون ذالك لمنْ يشاء]
[إن أقيموا الدين ولاتتفرقوا
فيه]
[قُل ياعبادي الذين أسْرفوا على
أنْفُسهُمْ لاتقْنطوا منْ رحْمة الله إن الله يغْفر آلذنوب
جميعاً]
[ ولو شاء ربُك لآمن من في الارض
جميعاً آفأنْت تكرهُ الناس حتى يكونوا مؤمنين]
[ قُل يأيها لكافرون لا أعبدُ
ماتعبدون ولا أنتُمْ عابدون ما أعبدُ ولا انا عابد ما عبدتم
ولا انتم عابدون ما اعبد لكُ دينكُمْ ولي ديني]
[ يأيُها الناس إنا خلقْناكُمْ
منْ ذكْرِ وأُنثى وجعلناكُمْ شعوباً وقبائل لتعارفوا ان
أكْرمكم عندالله أتْقاكُمْ]
سىَ يةم:ئةو هؤكارانةى دةبنة
هاندةر و زةمينة خؤش كة بؤ بلآوبوونةوةى بيرى توندو تيذى و
ئيرهابي بةرثةرض دانةوةى توندوتيذى بةهيَز دةكات لةناخيانةوة
ئةو قةناعة تةباى بؤ دروست دةكات كة بةضةك و بةزؤرينةى
مافةكانيان بةةدستةوة نايةت ئةم دؤزةخةش لةلايةن ئةو ريَخراوة
توند روانةوة وة كارى لةسةر دةكةن.
1-دكتاتؤريةت و ناعةدالةتى:
ئةو وولآتانةى ديكتاتؤرين
واتة هةلَبذاردن نية دةسةلاتةكانى ياسادان و راثةراندن و
دادةرى ليَك جيانةكراونةتةوة ئازادى رِا دةربرين وفرة حزبي لة
ئارادانية، مافة مةدةنى و سياسيةكانى هاوولآتيان حسابيان بؤ
ناكرىَ و هيض نرخيَك بؤ ياسا دانانيَن واتة فةرق و جياوازيةكى
زؤر دةكرىَ لةنيَوان هاوولآتيان دةسةلآت لةبةرذةوةندى
كةمينةيةك دةبيَت هةتا دة – دوانزةيةك زؤرينةى خةلَك كة ثير لة
85% زةرةرمةند دةبن بةو شيَوةية بيَزاربوو نارةزاى لةناو
جةماوةر بلآودةبيَتةوة بؤية بةئاسانى لةلايةن ئةو ريَكخراوة
توندرةو نةيارانةوة ريَك بخريَن واستعاب كريَن.
2-ئيستغلال كردنى ديموكراتيةت:
لةم وولآتانةى دةسةلآت
ديموكراتيةت ريَطا هةية بؤ راِدةربرين و سكالا و ريَز لةمافة
مةدةني و سياسيةكان دةطيَرى كةش و هةوايةكى ئازاد بؤ
هاوولآتيان دةستةبةر دةكرىَ ئةو ريَكخراوة توندرةوانة سوود
ئيستيفادة لةو بارودؤخة دةكةن بةئازادى دةبزوين و كارى خؤيان
دةكةن.
3- قةيرانى ئابوورى و بىَ كارى:
لة وولآتة هةذارة كةم
دةرامةتةكان كيَشةى ئابوورى و طرانى بازار و بىَ كارى زؤرة
ئةمةش كارايى نةرةنى دةكات لةسةر فةقيرو هةذارةكان كة زؤرينةى
كؤمةلَطا ثيَك ديَنين بؤية هةميشة بيَزارو نارازين لةدةسةلآت و
ئةينةنيجيريكى ئاسان بؤ بةرةى بةرهةلَستكاران بةتايبةتى
ريَكخراوة توندرةواكان كة يارى بة ذىَ ى و سؤز و عاتيفة دةكةن.
4- كيَشةى فةلةستين (عةرةب
ئيسرائيل):
ئةوة كيَشةيةكى خويَناوةية
لةنيَوان عةرةب و ئيسرائيل كة زياتر نيو سةدة كوشت و
كوشتاريَكى زؤر لةنيَوان هةردوولا بووة، رؤذانة نةوةكانى عةرةب
لةشاشةكانى تةلةفزيؤنةوة ئةوة شةرِو ثيَك دادانانةوة ببن ئةمةش
روحى تؤلَة سةندنةوة.
5- شكستى بيرى نةتةوةيى عةرةبيى:
بةهؤى داطيركردنى وولآتانى عةرةب
بةهؤى كؤلؤنيازمى كؤن و نوىَ و ضةندين شؤرش و راثةرين لة
وولآتانى عةرةب نشين ئةنجامدا دذى داطيركةرة توانيان تادواى
جةنطى جيهانى دووةم توشى قيران بووة سةركةوتنى بةخؤيةوة
نةبينيووة وةكو ئةوةى سيستةميَكى حوكم رانى نةتةوةيى عةرةب
ثيَشكةوتن خواز ثيَك بيَنن كة بتوانن قةناعةت بةهاوولآتيان
بكةن و ذيانى ئاسوودةيان بؤ ديارى بكةن و سوود لة سةروةت و
سامانى خؤيان وةربطرن و ريَز لةنةتةوةكانى تر بطرن كة
لةكةلَيان دةذين هةروةها لةدراوسيَيةكانيان لةلايةك لةلايةكى
ترةوة وةكو عةرةب نةك نةيانتوانى يةكيَتى عةرةب دروست بكةن
بةلَكو نةيانتوانى ليَك تيَطةيشتنى سياسي سةربازى ئابوورى
ئيعلامى ثيَك بهيَنن نةيانتوانى ضةكى نةوت وةكو فاكتةريَكى
لةشةرِةكانى خؤيان بةكار بهيَنن بةتايبةتى لةطةلَ ئيسرائيل
ئةمةش واى كرد خةلَك نائوميَد بيَت لةدروشمة بريقةدارى سةركردة
خزمةتةكانى بيرى نةتةوةيى حزبة توندرةواكانيش توانيان لة
روانةوةى خةلَك لةبةر بيرى نةتةوةيى بؤ قازانجى خؤيان كةلَك
وةربطرن.
6- شكستى بيرى كؤمةنيستى:
لة دواى سةركةوتنى شؤرشى
ئؤكتؤبةرى سالَى 1917 لةيةكيَتى سؤظيةتى ثيَشوو بيرو باوةرى
كؤمةنيستى لةطةشت جيهان بلآو بووة بةتايبةتى ئةوروثاى رؤذهةلآت
وولآتانى عةرةبي لةبةر كؤمةلَيَك هاوكارى ئابوورى و فةلسةفةيى
يةوة و كؤمةلآيةتى هةروةها ململانىَ ى توندى ضينى سةرمايةدارى
ئةم بيرو باوةرة واتا بيرو باوةرى كؤمةنيستى دوو ضارى قةيران و
ئاكام شكست هات نةيتوانى نموونةيةكى حوكمرانى دادثةروةرانة
دابين بكات كة ذيانيَكى بةختةوةرو و ئاسوود بؤ هاوولآتيان
فةراهةم بكات بؤية شكستى ئةو بيرو باوةرة واى كرد كة ئةو
ريَكخراوة توندرةوانة لةسةرةتا سوارى بيرى كؤمةنيستى بنياتى
هةيكةلى ئةنيزمى خؤيان بن.
7- رؤلَى دةزطاكانى راطةياندن:
بةهؤى ئةو تةكنةلؤجياى
ثيَشكةوتنةوة لةبوارى طةياندن و بلاوكردنةوة هةية. ئةو
ريَكخراوانة توانيان ثةرة بةضالاكيانى خؤيان بدةن هةر شويَنيَك
مةبةستيان بيَت بيطةينىَ دروشم و بيرو باوةرةكانى خؤيان لة
دةزطاكانى راطةياندنى بيسراو بينراو خويَنراو بلآو بكةنةوة.
هةروةها هةنديَك لةدةزطاكانى راطةياندن رؤلَى خراثيان بينيوة
لةهاوكارى كردنى بلآوبونةوةى ضالاكى و بيرى توندو تيذيانة.
8- هاوكارى هةنديَك وولآت بؤ
تيرؤرستان:
بةهؤى جياوازى بةرذةوةندى سياسي
و ئابوورى هةندىَ لةوولآتان هاوكارى سياسي و ئابوورى لوجيستةكى
ثيَشكةش بةطريو و ريَكخراوةكانى توندرةو بكةن لةو وولآتانةى كة
نيازى ئةو هاوكارية لايةنى سةربازيش كردووتةوة بةدابين كردنى
كةرةستة ضةك و طةياندنى ثيَيان بة دروست كردنى ثاسثؤرت و
ناسنامة و بةلَطةنامةى تر بؤ ئاسان كردنى هيوولانةوةيان
هةروةها هاوكارى كردنيان لةرووى زانيارى ئاسايشى بؤ نموونة
لةكاتى جةنطى ساردى نيَوان كةمثى سوسيالستى و سةرمايةدارى
هةريةك لةو دوو جةمسةرة بةطويَرةى بةرذةوةندى خؤى هاوكارى
تةواوى هةنديَك طروثى توندرةو دةكرد لة وولآتة نةيارةكانى
خؤيان ثشتيوانى ئةو دةولَةتانة كارايى 100% لةريَكخراوانة
كردووة و ثيَشى خستووة تةنانةت هةندىَ لةو ريَكخراوانة بةدةستى
ئةو وولآتانة دامةزراوة جاريَك بةمةبةستى ليَدانى بيرى
نةتةوايةتى و جاريكةش بؤ ليَدانى بيرى ئاين و ئاين زانى يان بؤ
مةبةستى ئابوورى.
9- هاوكارى ماددى لةلايةن
ريَكخراوة خيَرخوازةكانةوة:
لة ئةوروثا و ئةمريكا زؤر
ريَكخراو بلآوبونةتةوة بةناوى مانطى سوور بة كؤكردنةوةى زةكات
و خيَرو خيَراتكاريان ئةوةية كة ثارة و ثيتاك كةل و ثةل
كؤبكةنةوة لة وولآتانى رؤذ ئاوا طوايا ئةبةن بؤ وولآتانى هةذار
لةراستيدا دةركةوت هةنديَك لةو ريَكخراوانة رووثوشتن بؤ
كؤمةلَة ريَكخراويَك تيرؤرستى ثارةو ثيتاكيان بؤ ئةنيرن بؤ
جموجؤلَ و كارةكانى خؤيان سوود وةرئةطرن دةركةوت دواى هيَرشى
سيبتةمبةرى 2001 ى ئةمريكا هةنديَك ريَكخراو بةناوى
خيَرخوازانة دةستيان هةبوو لةهارى ئةو هاوكارية طروثيَكى مةزنى
بةو ريَكخراوة داوة بؤتة مايةي نةشوونةما كردنيان.
بةهةلَستى تيرؤر
وةك لةسةرةوة باسمان كرد
تيرؤر كؤمةلَىَ هؤكارى سياسي و ئابوورى و فةلسةفى هةية، وة بؤ
بنبركردنى تيرؤر و بةرهةلَستى ثيَويستة هةموو لايةك هاوكارى
يةك بكةن لةتاك و خيَزان و قوتابخانة و ثارت و لايةنة
سياسيةكان و دةزطاكانى راطةياندن حكومةت و دةزطا ثةيوةندارةكان
ضونكة تيرؤر تةنها دذى حوكمةت يان لايةنيَك يان كةسايةتيةك نية
بةلَكو دذى بةرذةوةندى طشتى ية، دذى شارستانيانة، دذى ثيَش
كةوتنة بؤية دةبيَت هةموو لايةنيَك تةواوكةرى يةكترى بن
بؤبنبركردنى تيرؤر و نةهيَشتنى بةم شيَوةيةى خوارةوة:
1- تاك:- ثيَويستة تاك خؤيى
ضةكدار بكات بةرؤشنبيرى طشتى و لةرووى سياسيةوة خؤيى ووشيار
بكاتةوة بةتايبةتى لةبيروباوةرى ئاينى وةك خؤى كة هةية ئاشتى
يى ثيَكةوة ذيانة، لىَ بوردنة تىَ بطات دوور كةوىَ لةتوندوو
تيذى و دةمارطيرى بؤ ئةوةى نةبيَتة نيَضيريَكى ئاسان بؤ
ئةوانةى كة بازرطانى بةئاينةوة دةكةن.
2- خيَزان:- ئةطةر بمانةوىَ
كؤمةلَطا ثيَش بكةوىَ دةبىَ بير لةثيَكهيَنانى خيَزان بكةينةوة
كة ضؤن ثيَك بيَت خيَزان ئةبىَ لةسةر بنةماى رةزامةندى كورِ
وكض طةنجان لةرووى تةمةن و ئاستى رؤشةنبيرى و ثيَطةى
كؤمةلآيةتى و بارى ئابوورى ثيَك بيَت ضونكة ئةطةر وانةبوو
شيرازةى خيَزان تيَك دةضيَت نةطونجان و فرة هاوسةرو و دةست
ليَك بةردان (طلاق) و شةر قةيران و خيانةت دروست دةبىَ منالان
لةهيَلانةى نازو و نيعمةتى دايك و باوك طةورة نابن بةم
شيَوةيةش منالى دةمارطيرى و توندوتيذ ثةيدا دةبىَ لةلايةن
ريَكخراوةكانى تيرؤستى يةوة بةئاسانى تةيار دةكريَت بؤ مةرامة
طةلاوةكانيان بؤية ثيَويستة بايةخ بدريَت بؤ ثيَك هيَنانى
خيَزان لةسةر بنةمايةكى سروشتى و شارستنى ئارةزوومةندانة
ثةيوةنديةكانى خيَزان ريَك بخريَتةوة منالان رِا بهيَنن لةسةر
خؤشةويستى و هيَمنى و سنط فراوانى.
3- قوتابخانة :- مامؤستا
ثيَويستة ثرؤطرامى خويَندن بطؤريَت لةسةر بنةمايى شارستانى
نوىَ دابريَذيَتةوة بةو شيَوة كة بطونجىَ لةطةلَ بنةماكانى
مافي مرؤظ و ثريَنسيثةكان ديموكراتى بةتايبةتى بابةتةكانى
ثةروةردةى ئاينى وميَذوو ثةروةردةيى كؤمةلآيةتى دوور بيَت
لةتوندوتيذى خؤ بةزل زانى و ديكتاتؤريةت و .... مامؤستايانيش
مةشقيان ثىَ بكريَت لةسةر ئةم ثرؤطرامة نوىَ ية كة ضؤن
قوتابيان فيَرى ديموكراتيةت و ليَبوردن و قبولَ كردنى يةكتر
بكةن.
4- ثارت و سةنديكاكان:- ئةركى
سةرشانى ثارت و سةنديكاكانة كة ثةيرةوى لة ديموكراتيةت بكةن و
بايةخ بدةن بةئةنجام دانى كؤرِو كؤبوونةوة. بؤ بلآوكردنةوةى
بيرو باوةرى يةكسانى و لىَ بووردن و قبول كردنى يةكتر و
ثةيرةوكردنى ثرنسيثى حيوارو ديالؤط بؤ ضارةسةركردنى ناكؤكى و
كيَشةكان.
5- دةسةلآت:- ثيَويستة دةسةلآت
ديموكراتى بيَت بةماناى ووشة دةستورو ياساكان ريَنمايةكان
حكومةت هةموو لةسةر بنةماكانى مافي مرؤظ و ديموكراتيةت و
يةكسانى بيَت و طوزارشت لةئيرادةى جةماوةر لةطشت ضين و تويَذو
ثيَكهاتة نةتةوةو ئاين زاناكان بكات ريفؤرمى بةردةوام بدات بؤ
خؤش طوزةرانى خةلَك هةنطاو بنيَت بؤ بنبركردنى نةخويَندةوارى
هةذارى ، بيَكارى و طرانى ، دةسةلآت لةحيوار بةردةوام بيَت
لةطةلَ هاوولآتيان دةروازةى هةبيَت بؤ وةرطرتنى سكالآ وةلآم
دانةوةيان.
6- وةزارةتى ئةوقاف :- ثيَويستة
وةزارةتى ئةوقاف موتابةعةى مامؤستايانى ئايينى بكات بؤ ئةوةى
بيرو باوةرى توندوتيذى بلآو نةكةنةوة و ئاطادارى ووتارى هةينى
بيَت بؤ ئةوةى ووتاريان هاندان نةبيَت بؤ توندوتيذى هةروةها
متابةعةى ئةو كتيَبانة بكةن كةهانى جيهاد و تووندو تيذى خويَن
ريَشتن دةدةن فرؤشتنيان قةدةغة بكةن هةروةها ميَز طةردو كؤرِو
كؤبونةوة بةبةردةوامى ساز بكةن بؤ وةلآم دانةوةى بيرو بؤ ضونة
توندرةو وتةفسيرات و تأويلاتى ئةحزابة توند رةواكان فتواكانيان
بةتةنسيق لةطةلَ طشت زانايانى ئاينى و هانى حيوار و حةزارات و
ئةديان بدات ثيَويستة حكومةت بايةخيَكى بةبوارى هونةرى بدات
بةهةموو لقةكانيةوة لةريَى دةزطا ثةيوةندى دارةكانةوة جموجؤلَى
ضالاكى هونةرى ثيَويست ئةنجام بدات هةروةها بةنزبةت وةرزشةوة
ثيَويستة بايةخى ثىَ بدريَت ضونكة كاراى زؤر دةكاتة سةر هةست و
ئارةزووى لاوان بةنيَرو مىَ يةوة بؤ ئةم مةبةستة دةكريَت
ذمارةيةكى زؤر بنكةى لاوان و بارطةى وةرزشى بكريَتةوة
بةتايبةتى لةكؤمةلَطاو شارة بضووكةكان. هةروةها حكومةت بايةخ
بدات بةكردنةوةى ثارك و يانةى كؤمةلآيةتى خيَزانى كتيَبخانةو
شويَنى ترى ضالاكى كؤمةلآيةتى بؤ ثركردنةوةى ئةو بؤشايةى كة لة
هزرو بيرى طةنجاندا هةية.
7- وةزارةتى رؤشنبيرى:- بةش
بةحالَى خؤى لةريَطةى كةنالةكانى راطةياندنى بيستراو بينراو
خويَنراو ئةتوانىَ رؤليَك ببينيَت لةبلآوكردنةوةى ديموكراتيةت
و شارستانيةت نؤرينى يةكتر قبول كردن و دذة بؤ ضوون و يةكسانى
و ليَبوردةيى ئاشتى و ثيَكةوة ذيان و ... بؤ قةدةغةكردنى ئةوى
زيان بةخشة (C.D) هةروةها ضاوديَر كردنى كتيَبخانةو نوسينطةى
ظيد
8- وةزارةتى ناوخؤ:- ئةبىَ لة
وولآت لةدةستور ياسا فرة حزبي و ئازادى رؤذنامةطةرى و لةسةر
بنةماى شارستانيةتى و ديموكراتيةت دابريَذريَت كارى وةزارةتى
ناوخؤشةى كة بةدوادا ضوونى هةبىَ بؤ جىَ بةجىَ كردنى ئةو
دووياساية بؤ ئةوةى كاريَك نةكريَت لةلايان رؤذنامةنوس و ثارتة
سةنديكاكان ئةبيَتة هةرةشة بؤ سةر بةرذةوةندى طشتى و ئاسايشى
هةريَم و لايةنى سةربازى و كؤكردنةوةى زانيارى ئةمة جطة
لةكارةكانى خؤى ضةسثاندنى ياساو رِاو دونانى لادةرو ياسا شكيَن
كؤكردنةوةى زانيارى و ضاوديَرى و كارى عةمةلياتى.
9- يةكيَتى زانايانى ئايينى و
مامؤستا ئاينى يةكان:- ثيَوستة يةكيَتى زانايان و مامؤستاى
ئاينى بةريَز رؤليَكى بالآ ببينن لةراديؤ تةلةفزيؤن و دانيشتنة
جةماوةريةكان بةثةردة مالين لةسةر فتواى دةمارطيرانة لةلايان
توندرةو سةركردةكانيان ئيسلام وةكو خؤى هةية ئاشتى خوازى
ليَبوردن و مرؤظايةتى بلاَوبكةنةوة.
10- زانكؤ :- زانكؤ وةكو
دةزطايةكى رؤشنبيرى و ئةكاديمى بالآ لة ثرؤسةى ثيَناسة كردنى
تيرؤرو دةست نيشان كردنى هؤكارة بنةرةتيةكانى و دؤزينةوةى
ريَطة ضارة بؤ بةطذا ضوونةوةى تيرؤر و بةرهةلَستى لةناو
كؤمةلَطا كة دةتوانىَ رؤليَكى بالآ ببينىَ. ئةوةش بةريَطةى
بايةخ دان بةثةروةردةى ديموكراتى شارستانيانة لةبةر رؤشنايى
ثةرةنسيثةكانى مافي مرؤظ بؤ ئةم مةبةستة ثيَويستة بابةتةكانى
ديموكراتى مافي مرؤظ وانةى تايبةتى بؤ دابنريَت مامؤستاى
شارةزا وانة بلَيَنةوة بة شيَوازى (وؤرك شؤث) هةروةها
تويَذينةوةى زؤر ئامادة بكريَت لةسةر لايةنةكانى ليَبوردةيى و
ثيَكةوة ذيان و ئاشتى و لةئايينى ثيرؤزى ئيسلام بة ئاماذةكردنى
بةديالؤطى شارستانى لةبرِى جةنطى شارستانى و جةنطى
شارستانيةتةكان، ثةرتوك و ناميلكة و ليَكؤلَينةوةى زؤر لةسةر
ئةم بابةتة ئامادة بكريَت لةطةلَ بةستنى سيمنارو ميَزطةردو
بةهةماهةنطى لةطةلَ دةزطاكانى راطةياندن، ئةمة جطة لةبايةخ دان
بةكتيَبخانةى طشتى زانكؤ دابين كردنى بريَكى زؤرى كتيَبي ئاينى
نوسةرة ميانرةوةكان هةروةها هاندانى قوتابيان بؤ ئامادةكردنى
تويَذينةوةو ليَكؤلَينةوة لةسةر هؤيةكانى تيرؤر.
11- رؤشنبيران:- تويَذيَكى
ووشيارو هةستيارو ديارة لةناو كؤمةلَطا رِاو بؤضونةكانيان
بةهةند وةردةطريَت لةلايةنى خةلكةوة، بؤية ئةركيَكى مرؤظايةتى
و نيشتمانى ئةكةويَتة سةرشانيان دةبىَ لةسةر هةموو دياردةو
رووداوةكان لةناو كؤمةلَطا هةلَويَستى روون و ديارى خؤيان
هةبىَ ئةويش بةريَطاى نوسين و ميَزطةرد و كؤرِ و كؤبونةوة
دةتوانن ريَطا ضارةى زانستى وطونجاو بخةنة روو بؤ دياردة
دزيَوة كؤمةلآيةتيةكان و ثةردة هةلَمالَن لةسةر تيرؤر و
تاوانكارى تؤى هاوولآتى بوون و خؤشةويستى نيشتمان لةناو دلَ و
دةروونى جةماوةر بضيَنن.
12- قوتابيان:- هيَزيَكى
بزويَنةرو دينةمؤى ئالَوطؤرةكانن لةناو كؤمةلَطا تويَذى
هةستيارو ذمارةيان زؤر كةم مالَ هةية قوتابي تيا نةبىَ بؤية
دةكرىَ بلَيَن قوتابيان بنكةيةكى جةماوةرى فراوان ثيَك
دةهيَننن لةوولآتدا لةبةر ئاستى رؤشنبيرى و هوشياريان دا
بةتايبةتى ئةوانةى لةئاستى زانكؤ ثةيمانطاكاندا دةتوانن
رؤليَكى كارا ببينن لة بلآوكردنةوةى ووشيارى لةناو كؤمةلَطادا
ويَراى كارتيَكردن لةسةر دروست بوونى رِاى طشتى و ئاراستةكردنى
لةبةر ئةوة ئةركيَكى نيشتمانى مةزن دةكةويَتة سةر شانيان
لةجةنطى ململانىَ ودياردة دزيَو كؤمةلآيةتيةكانى دوا كةوتن و
خويَندنةوةى بةتايبةتيش لةشةرِى بةرةنطار بوونةوةى تيرؤر و
بةرهةلَستى كردنى ثيَويستة قوتابيان هةست بة ليَثسراوى خؤيان
بكةن لةثرؤسةى بةطذا ضوونةوةى جةهالةت و بيروباوةرى توندرةوى
رؤلى تةواو ببينن لةناو ثؤل و قوتابخانةو ثةيمانطاو زانكؤ
لةناو خيَزانةكان و دةوروبةريش دا.
13- لةرووى ياسايى يةوة:
ياسا رؤليَكى طرنط دةبينىَ
لةبةرهةلَست كردنى تيرؤر و تيرؤرستان ئةويش لةريَطةى دةركردنى
ياسايى توندوتيذ، بؤ قةلاضؤكؤدنى تيرؤر و سزادانى ئةوانةى
هاوكارييان دةكةن هةريةكةو بةثلةى تيَوةطلآنى خؤى بةو شيَوةية
بةربةستيَك دروست دةكريَت لةبةرامبةر ئةوانةى بيرى توندوتيذيان
هةية دةبيَتة ريَطر لة تةشةنةكردنى.
14- هاوكارى نيَو دةولَةتى:
تيرؤر دياردةيةكى ترسناكى نيَو
دةولَةتى ية ثةل و ثؤى زؤر هاويَشتوة بؤ وولآتان لةطشت
كيشوةرةكان بؤية بؤ بةرهةلَست كردنى ثيَويستى بةهاوكارى و
هةماهةنطى نيَودةولَةتى فراوان هةية ئةويش لةريَطاى طؤرينةوةى
زانيارى لةسةر ريَكخراوةكانى تيرؤريستان و ليَثسراوةكان و
سةرضاوةى ديَهاتيان شيَوازى جولانةوةو وةكرا ثةنهانةكايان
هةروةها يارمةتى دانى وولآتانى ثيَشكةتوو لةرووى ئةو ئاميَرو
ضةك و كةل و ثةلانانةى تةكنةلؤجيانةى ثيَويستن بؤ بنبرِكردنى
تيرؤر هةروةها بةئةنجام دانى خولى ثسثؤرى ثيَويست وولآتانى
ثةرةسيَن دابين كردنى سةطى ثؤليسى و مةشق ثىَ كردنى ئةمة جطة
لة طرتن و تةسليم كردنى تاوان باران.
سةرووى لاثةرِةكة |